Stambolli ... Njė nga qytetet mė tė vjetra dhe mė tė ēmuara nė botė, e cila histori daton qysh prej 6000 vite p.e.s.... mozaiku i vetėm kulturor qė ka qenė kryeqyteti i tri perandorive tė tilla tė rėndėsishme qė e kanė shkruar historinė e njerėzimit siē janė ajo Romake, Bizantine dhe Osmane, dhe ku janė pėrmbajtur bashkėsi tė panumėrta me gjuhė tė ndryshme, religjione dhe raca nga secila perandori ...
Stambolli, kryeqytet i perandorive numėrohet mes qyteteve mė tė vjetra nė botė. Kurse ēfarė tė thuhet nė lidhje me vizitėn historike tė kėtij qyteti tė vetėm, ku ēdo rrugė, ēdo aveni qė do tė kalojė, ka gjurmė tė thella nga historia e vjetėr ?
Era - Para Bizantine
 Shėnimet e vjetra nga jeta e pėrbashkėt nė Stamboll dhe nė rrethinė daton prej para mijėra vite mė pas. Me gėrmimet u zbuluan shenjat e para prej para 6000 vite p.e.s. dhe se disa bashkėsi kanė jetuar nėpėr shpella siē janė ajo e Anadolisė dhe nė anėn Evropiane.
Bashkėsitė e para qė kanė jetuar nė Stamboll sė pari kanė jetuar nė formė nomade dhe gjysmė-nomade kurse mė vonė e kanė zhvilluar mėnyrėn e tė jetuarit me peshkatari, bujqėsi dhe kultivimin e mallrave. Gėrmimet nė Fikirtepe kanė treguar se kafshėt siē janė qentė, dhentė, lopėt dhe derrat janė zbutur kurse peshkataria ka ekzistuar para 6000 vite p.e.s.
Nė vitin 3000 p.e.s. vėrehet se vendosja nė Stamboll dhe pėr rreth ėshtė intensifikuar, me ēka filloi themelimi i vendbanimeve tė qytetit. Sheshi Sulltanahmet dhe rrethina e tij ėshtė vend me rėndėsi pėr jetesė nė atė periudhė.
Era e Konstantinopojės
Themelet e Stambollit tė sotėm janė vendosur nga ana e Megarianėve nga Greqia nė shek.7 p.e.s. dhe ėshtė quajtur "Era Bizantine". Megarijanėt qė kanė hy nė Stamboll duke kaluar Detin Mramor nė vitet 680 p.e.s. e kanė themeluar qytetin Khalkedon nė vendin e sotėm Kadiqoj.
Nė vitet 660 p.e.s. grupi tjetėr Megarianė themeluan qytet tjetėr nė vendin e sotėm Sarajburnu. Sipas legjendave, Megarijanėt duke lundruar pėr tė gjetur qytet tjetėr janė konsultuar me Rrėfyesin nė Tempullin Delhi. Kėshilli i Rrėfyesit ka qenė i interesuar : "Themeloni qytet nė anėn tjetėr nė Tokėn e tė verbėrit !"
Pasi qė arrijnė nė Stamboll dhe u pėlqen Sarajburnu pėr ēka ndodhet nė pozitė tė lartė dhe i rrethuar me det nga tė tri anėt, kolonia e Megarianėve e kanė njohur Khalkedon mu nga ana e kundėrt dhe kanė menduar :"Njerėzit qė e kanė themeluar qytetin e tyre nė tjetrin pėrderisa atje ka pasur vend tė bukur, patjetėr tė jenė tė verbėr".
Megarianėt, qė kanė besuar se vendi i emėruar nga ana e Rrėfyesit ėshtė Stamboll-Zejtinburnu, mu atje i kanė vendosur vendbanimet. Vendin e kanė quajtur "Bizantium", sipas emrit tė komandant Bizas.
Bizantium ėshtė ballafaquar me vėrsuljen e fiseve Germani nga ana perėndimore nė vitin 278 p.e.s. Romakėt e kanė zgjėruar suverenitetin e tyre drejt Ballkanit dhe drejt Azisė sė vogėl pas Luftėrave maqedonase nė vitin 146 p.e.s. dhe Bizantiumi perėndimorė nėn udhėheqjen e Romakėve.
Nė vitin 330, Perandori Romak Konstantini i I shpalli Bizantium pėr kryeqytet tė ri. Bėn rikonstruimin e qytetit dhe riemėron nė "Konstantinopol". Qyteti bėhet njė nga qendrat mė kryesore fetare dhe politike gjatė qeverisjes sė Konstantinit tė I. Nė vitin 395, Perandoria Romake zyrtarisht u nda nė Perandori Perėndimore dhe Lindore. Nė vitin 476, Ostrogotėt e rrėzojnė nga pushteti Romulus Augustus, perandorin e Perandorisė Romake Lindore, dhe perandorinė ia dorėzojnė Zeon, perandorit tė Perandorisė Romake Lindore. Si rezultat i saj, Peranoria Romake Perėndimore bėhet e kaluar. Por njėkohėsisht Konstantinopoli bėhet kryeqytet i Perandorisė Romake. Perandoria Romake Lindore bėhet Perandori Bizantine dhe Konstantinopoli bėhet qytet krishtar ortodoks, jashtė perandorisė Romake dhe si qytet i veēantė nė lindje.
Invazioni Latin
 Stambolli pėr herė tė parė nė vitin 1096 ballafaqohet me luftat e kryqėzatave. Nė atė periudhė, ajo ishte lufta pėr fron. Tė ndihmuar nga Venedikasit, kryqėzatat hyjnė nė Briri i artė. Sulmet fillojnė me 9-prill kurse qytetit kurse qyteti u pushtua me 13-prill tė vitit 1204. Pas kėsaj periudhe, Stambolli bėhet mė i vogėl dhe mė i varfėr. Aristokratėt dhe tė pasurit shpėrngulen nė Iznik, Nė vitin 1254, Perandoria Latine shtrihet kudo.
Pėrsėri rregulla Bizantine
Periudha e dytė Bizantine fillon kur Dinastia Pallailogos pėrsėri e merr Stambollin nga Latinėt nė vitin 1261. Por gjatė kėsaj periudhe, qyteti kurrė nuk e morri rėndėsinė e mėparshme dhe veēantinė. Periudha e dytė Bizantine ėshtė e njohur edhe si periudhė nė tė cilėn Stambolli gradualisht dhe ngadalė ishte i rrethuar dhe i pushtuar nga ana e Osmanlive. Pėrderisa Stambolli fillon tė paguajė kontribute nė vitin 1373, Sulltan Jilldirim Bajezit nė vitin 1393, Sulltan Murati nė vitin 1422 e kanė rrethuar Stambollin por pa sukses.
Periudha Osmane
 Pėrgatitjet pėr marrjen e Stambollit fillojnė nė vitin 1452. Pėrderisa Fortesėn e Rumelisė ishte ndėrtuar qė ta mbrojė Bosforin, pa konstruimin e topave tė mėdhenj. Numri i ushtarėve ishte i dyfishuar. Nga njėra anė pėrgatitjet kryheshin nė tokė kurse 16 anije ishin tė rregulluara pėr sulme nga deti.
Pėr t'u penguar ndihma e Bizantitit, tė gjitha rrugėt ishin tė marra nėn kontroll kurse neutraliteti i Galės nėn qeverisjen e Genoezėve ishte siguruar. Me 29-maj tė vitit 1453 rojet e para tė Osmanlive i morrėn vendet e tyre tė hyrjes prej Stambolli. Armata Osmane filloi sulm tė madh ndaj mbrojtjes Bizantine. Rreth pasdites Pushtuesi Sulltan Mehmed hyn nė qytet nga ana e Topkapi dhe sė pari e vizitoi Sh.Sofinė.
Pushtuesi i Stambollit kishte ndikime mjaft tė mėdha pėr historinė e Turqve, Islamit dhe botės. Mė e rėndėsishme ėshtė ajo se me pushtimin e Stambollit mbaron Epoka mesjetare dhe fillon Epoka e re.
Si e para, Pushtuesi Sulltan Mehmed urdhėroi rikonstruktimin e vendeve tė dėmtuara nga lufta. Rikonstruktimi serioz i tij ishte meremetimi i murreve tė qytetit tė dėmtuara gjatė pushtimit.
Tani kryeqyteti i Perandorisė Osmane ishte Stambolli ...
Fillon Epoka e re !
Pas pushtimit , sė shpejti Stambolli ishte nėn kontroll. Ishte deklaruar se Romakėt janė tė lirė nė zbatimin e religjionit dhe mėnyrėn e jetės. Pushtuesi Sulltan Mehmet urdhėroi pėrzgjedhjen e ndonjėrit nga bashkėsia si patriajark pėr Patriark tė kishės ortodokse, nė atė periudhė pozitė e shprazėt. Bashkėsia Izraelite pėr cilin qėndrim pozitiv dihej mirė gjatė pushtimit, ishte e lejuar tė ketė sinagogėt e tij dhe rabinėt e tij. Vendi i shenjtė tek vendi Arpaxhilar Xhamia e vogėl ishte dhėnė bashkėsisė Karajim, bashkėsisė Turko-Izraelite.
Si punė e parė e Pushtuesit Sulltan Mehmed ishte tė rikonstruktojė nė vendet pas dėmtimit tė pushtimit. Meremetimi i murreve tė qytetit qė ishin tė dėmtuar gajtė pushtimit ishte rikonstruktimi i parė me radhė. Pasi qė filloi rikonstruktimi nė Stamboll, ishin tė rregulluara vendbanime tė reja pėr ta verifikuar statusin e qytetit. Pronat e lira iu dhanė tė varfėrve si dhe atyre qė shėrbyen gjatė pushtimit.
Ishte inkurajuar migrimi i Muslimanėve nga Anadolia dhe Rumelia nė Stamboll. Pasi qė kjo nuk ishte e mjaftuar, me ferman (urdhėr) ishte urdhėruar deri te tė gjitha provincat qė njerėzit qė dėnohen tė dėrgohen nė Stamboll. Poashtu edhe Krishterėt dhe Izraelitė nga vende tė ndryshme ishin sjellur dhe vendosur nė vende tė ndryshme tė qytetit.
Gjatė fundit tė vitit 1457, ardhacak tė rinj vinin nė Stamboll pas zjarrit tė madh nė kryeqytetin e dikurshėm Edirne. Nė vitin 1459 Stambolli ishte i ndarė nė 4 njėsi administrative, prej tė cilave secila kishte karakteristika tė ndryshme demografike, dhe pas pesėdhjetė e pesė vite pushtimi ai bėhet kryeqyteti mė i madh nė Europė.
Me hyrjen nė shek.16 si qytet i madh, Stambolli disa herė ishte i dėmtuar pas Apokalipsit tė vogėl, tėrmetit tė 14 Shtatorit tė vitit 1509. Mijėra ndėrtesa ishin tė zhdukura gjatė tėrmetit, i cili zgjati gjatė 45 ditėve. Nė vitin 1510 Stambolli ishte thuajse i rikonstruktuar nga ana e Sulltan Bajezidi i II.
Periudha e Ligjdhėnėsit
Stambolli ishte qytet i privilegjuar gjatė periudhave tė sulltanėve tė cilėt e udhėhiqnin Perandorinė Osmane, punė tė reja ishin dhėnė nė strukturėn e tij, dhe tė gjitha punėt qė u takonin bashkėsive qė kishin jetuar nė qytet ishin mbrojtuar me kujdes. Veēanėrisht nė periudhėn e qeverisjes prej 46 vite tė Kanunit tė Sulltan Sulejmanit nė mes tė viteve 1520 dhe 1566 tė njohur si "periudhė e pėrparimit" tė Stambollit dhe tė shtetit.
Gjatė periudhės sė Sulltan Sulejmanit Ligjdhėnėsit janė ndėrtuar mjaft punė. Nė kėtė periudhė qytetit merr formėn e re veēanėrisht me punėn e arkitektit Mimar Sinan. Xhamia dhe Kompleksi Sulejmanie, Xhamia Shehzadebashi, Xhamia dhe Kompleksi Sulltan Selim, Xhamia Xhihangir, xhamitė e ndėrrtuara nė emėr tė Mihrimah Sulltan nė Edirne, Komleksi Haseki dhe Haseki Hamami Turk qė janė ndėrtuar nė emėr tė Hurrem Sulltan janė ndėrtimet mė tė rėndėsishmet nė kėtė periudhė.
Njėkohėsisht nė kėtė periudhė Stambolli bėhet dhe qyteti mė i shtrenjtė. Pėrderisa migrimet e reja ishin tė penguara, ndėrtimet rreth murreve tė qytetit ishin tė ndaluara, pėrderisa nė anėn tjetėr, nė ndėrtimet nė Galata nxitej vendosja e roletave nė ēdo dritare dhe shtėpitė tė jenė me ndėrtim tė fortė, me gur.
Peiudha e Republikės
 Pasi qė Perandoria Osmane e humbi Luftėn e parė botėrore me aleatėt, i liruar nga perandoria, populli turk nė krye me Mustafa Qemal Ataturk e filloi "Luftėn pėr pavarėsi". Duke i kapėrcyer sulmet e okupatorėve nė vend, populli turk e themeloi Republikėn e Turqisė tė drejtuar me demokraci me ēka i dha fund perandorisė. Komandanti kryesorė i Luftės pėr pavarėsi, Mustafa Qemal Ataturk bėhet kryetari i parė i republikė sė sapoformuar.
Me kėtė erė tė re, Stamboli morri identitetin e ri si dhe i gjithė shteti. Kryeqyteti i tre perandorive tė cilėt e udhėhoqėn historinė e njerėzimit tė Stambollit, nė erėn e re e lėshoi epitetin "kryeqytet" Ankara. Por qyteti pėrsėri vazhdon tė ekzistojė si vlerė mė e madhe historike jo vetėm nė vetė Republikėn e re tė Turqisė, por edhe nė botė.
Sot, e caktuar si dera e Turqisė drejt botės perėndimore, Stambolli ėshtė nė pozitė tė qendrės qė realizon tė ardhura tė rėndėsishme nė vend njėkohėsisht nga industria, tregtia dhe turizmi ...
|
